Zaostrzenia wielu chorób są związane z różnymi błędami żywieniowymi: naruszenia diety w cukrzycy prowadzą do gwałtownego wzrostu poziomu glukozy we krwi, suchości w ustach, nasilenia pragnienia; postępuje stłuszczenie wątroby i trzustki; zaostrzenie przewlekłego zapalenia trzustki może wystąpić po spożyciu tłustej śmietany, naleśników, napojów alkoholowych, potraw smażonych; wzrost ciśnienia tętniczego u chorych na nadciśnienie obserwuje się po spożyciu żywności słonej, a zalecone w takich przypadkach leczenie bywa mało skuteczne.
Diety Pevznera — to system diet opracowany przez radzieckiego uczonego M. I. Pevznera i stosowany w leczeniu szeregu chorób. System ten zapewnia indywidualizację żywienia leczniczego u osób z różnymi schorzeniami. Każda dieta nazywana jest „stołem” i ma swój numer. Niektóre diety mają kilka wariantów, oznaczanych literami przy numerze diety podstawowej. Szczególną grupę stanowią diety zerowe (lub chirurgiczne) oraz specjalne diety odciążające.
Dieta 1 – choroba wrzodowa dwunastnicy i żołądka;
Dieta 2 – ostre i przewlekłe zapalenie żołądka, zapalenie jelita grubego, zapalenie jelita cienkiego oraz przewlekłe zapalenie jelit;
Dieta 3 – zaparcia;
Dieta 4 – choroby jelit przebiegające z zaparciami;
Dieta 5 – choroby dróg żółciowych i wątroby;
Dieta 6 – kamica moczowa i dna moczanowa;
Dieta 7 – przewlekłe i ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek, zapalenie nerek oraz kłębuszkowe zapalenie nerek;
Dieta 8 – otyłość;
Dieta 9 – cukrzyca;
Dieta 10 – choroby układu sercowo-naczyniowego;
Dieta 11 – gruźlica;
Dieta 12 – czynnościowe choroby ośrodkowego układu nerwowego;
Dieta 13 – ostre choroby zakaźne;
Dieta 14 – kamica nerkowa;
Dieta 15 – choroby niewymagające specjalnych diet.
Stół nr 1. Zalecany w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy przez 6–12 mies. po zaostrzeniu, a także w zapaleniu żołądka z nadkwaśnością
Skład: zupy mleczne i warzywne w postaci przecieru (z wyjątkiem kapusty), śluzowe zupy z kasz (ale nie na wywarach mięsnych ani rybnych); warzywa gotowane, rozdrobnione (w formie purée) lub w postaci budyniów na parze; kasze przetarte z masłem i mlekiem; gotowane chude mięso, gotowana chuda ryba (dorsz, okoń, szczupak), parowe kotlety mięsne i rybne, gotowany kurczak bez skóry; masło, oliwa z oliwek, olej słonecznikowy; mleko, łagodne zsiadłe mleko, śmietanka, świeży chudy twaróg (najlepiej przetarty), niekwaśna śmietana; jajka na miękko lub omlety na parze; białe czerstwe pieczywo, białe sucharki niesłodzone; słodkie owoce i jagody, soki warzywne, owocowe i jagodowe, napar z dzikiej róży, kisiele, kompoty ze słodkich jagód i owoców w postaci przecieru, cukier, dżem, herbata, kakao — słabe, z mlekiem. W miarę poprawy stanu ogólnego potrawy podaje się gotowane, lecz nieprzecierane. Sól kuchenną ogranicza się do 8 g. Dodaje się witaminy A, C oraz z grupy B. Posiłki spożywa się często 5–6 razy dziennie, dokładnie przeżuwając; należy unikać potraw zbyt gorących lub zbyt zimnych.
Stół nr 1b. Zalecany przy wygaszaniu zaostrzenia choroby wrzodowej i przewlekłego zapalenia żołądka z nadkwaśnością
Skład: oprócz potraw wymienionych powyżej dozwolone są parowe dania mięsne i rybne w postaci kluseczek (kneli) i parowych kotletów; przecierane zupy mleczne z ryżu, kaszy jęczmiennej i pęczaku z przetartymi warzywami; kasze przetarte na mleku; sucharki pszenne do 100 g. Sól ogranicza się do 8 g; dodatkowo — witaminy A, C oraz z grupy B. Żywienie sześciokrotne, w postaci półpłynnej i papkowatej.
Stół nr 2. Zalecany w przewlekłym zapaleniu żołądka z obniżoną kwasowością lub jej brakiem oraz w przewlekłym zapaleniu jelita grubego (poza zaostrzeniem).
Skład: zupy z kasz oraz warzywne, przecierane, na wywarach mięsnych, grzybowych i rybnych; chude mięso (siekanie, smażone), gotowany kurczak, kotlety na parze, duszone lub lekko obsmażane bez grubej skórki, chuda szynka, chuda ryba gotowana, dobrze wymoczony chudy śledź siekany, czarny kawior; mleko (jeśli nie wywołuje biegunki), masło, kefir, zsiadłe mleko, śmietanka, niekwaśna śmietana, świeży niekwaśny twaróg, łagodny ser tarty/przecierany; jajka na miękko, omlet smażony; kasze dobrze rozgotowane lub przecierane (gryczana, manna, ryżowa); potrawy mączne (bez wypieków drożdżowych/maślanych), czerstwe pieczywo białe i szare, sucharki niesłodzone; warzywa i owoce gotowane, surowe w postaci tartej; soki owocowe i warzywne (także kwaśne); herbata, kawa, kakao na wodzie z mlekiem, marmolada, cukier. Sól kuchenną do 12–15 g. Dodaje się witaminy C, B1, B2, PP. Żywienie pięciokrotne, głównie w postaci papkowatej.
Stół nr 3. Zalecany przy zaparciach atonicznych.
Skład: produkty bogate w błonnik roślinny, np. surowe lub gotowane warzywa i owoce w dużej ilości, kompot jabłkowy i inne, suszone śliwki, figi, soki warzywne i owocowe, purée z buraków i marchwi, purée z gotowanych suszonych owoców (suszone śliwki, morele), chleb razowy, zsiadłe mleko, mleko, śmietanka, kefir jednodniowy, miód, kasza gryczana, pęczak na sypko, mięso i ryby smażone, masło i olej roślinny, cukier. Obfite picie, w tym gazowane wody mineralne. Wyklucza się: mocną herbatę, kakao, zupy śluzowe, kisiele.
Przy zaparciach spastycznych związanych ze wzmożoną pobudliwością ruchową jelit — ostro ogranicza się produkty bogate w błonnik (dopuszczalna niewielka ilość warzyw: gotowanych oraz surowych, przetartych).